Əməliyyat uçotunda hadisə bir andır, hesablama uçotunda isə nəticə zaman intervalına yayılır. Bir il üçün bir gündə imzalanan icarə müqaviləsi bu fərqi yaxşı göstərir. Məqalədə dörd tipik nümunə ilə hesablamanın dövrə necə bağlandığını araşdırırıq.
diskret hadisə ilə dövrə bağlı hesablamanın fərqini, əməkhaqqı, amortizasiya, icarə və mükafat nümunələrinin məntiqini və müstəqil hesablama ilə asılı hesablamanı necə ayırmağı
Mağaza üçün bir illik icarə müqaviləsi təsəvvür edin. Müqavilə bir gündə, yanvarın 1-də imzalanır, aylıq haqq nümunə olaraq 1200 AZN, müqavilə isə dekabrın 31-nə qədər qüvvədədir. Sənəd bir tarixdə yaranır, amma onun iqtisadi təsiri bütün ilə yayılır. Bu sadə fakt hesablama məsələsinin mahiyyətidir: sənədin tarixi ilə hesablamanın aid olduğu dövr eyni şey deyil.
Diskret hadisə və zamana yayılan nəticə
Anbar və kassa uçotunda hadisələr ani olur. Malın daxil olması, pulun ödənməsi müəyyən tarix və vaxtla qeyd edilir və bu tarix hadisənin özünü göstərir. Bu uçotu diskret adlandırmaq olar, yəni ayrı-ayrı nöqtələrdən ibarət uçot. Sual belə qoyulur: «məhz bu anda nə baş verdi?»
Əməkhaqqı, amortizasiya, uzunmüddətli icarə, məzuniyyət və xəstəlik ani hadisə deyil. Onlar zaman oxu üzərində interval tutur. Bu halda sual dəyişir: «bu dövr ərzində nə qədər hesablanmalıdır?» Dövrə bağlı hesablamada nəticə başlanğıc və bitmə tarixi ilə məhdudlaşan intervala aiddir, interval daxilində isə norma və kənarlaşmalar nəzərə alınır.
| Xüsusiyyət | Diskret uçot | Dövrə bağlı hesablama |
|---|---|---|
| Əsas sual | Bu anda nə baş verdi? | Bu dövr üçün nə qədər? |
| Tarix | Hadisənin tarixi | İnterval: başlanğıc və bitmə |
| Nümunə | Mal qəbulu | Noyabr ayının maaşı |
| Hesablama | Sadə cəm | Qayda, norma, kənarlaşma |
Dövr anlayışı hesablamanın əsas parametridir. Eyni tarifi götürsək belə, intervalın uzunluğu, içindəki iş günlərinin sayı və ona düşən istisnalar nəticəni dəyişir. Ona görə də dövrə bağlı hesablamada ilk sual həmişə budur: bu rəqəm hansı tarixlər arasında yaranıb?
Dörd tipik nümunə: bir məntiq, dörd forma
Aşağıdakı rəqəmlər nümunədir. Hər biri dövrə bağlılığın fərqli tərəfini göstərir.
Əməkhaqqı: interval daxilində mütənasiblik
Noyabr ayı üçün hesablama 1-30 noyabr intervalına aiddir. İşçinin aylıq tarifi 900 AZN, nümunə qrafikdə isə 22 iş günü var. Bütün günlər işlənibsə, nəticə 900,00 AZN-dir. İşçi 3 gün xəstələnibsə, işlənmiş günlər 19-a düşür: 900 ÷ 22 × 19 = 777,27 AZN. Burada ay yalnız hesablama çərçivəsidir, onun daxilində hansı günlərin işlənməsi nəticəni müəyyən edir.
Amortizasiya: xərcin müddət üzrə bölünməsi
Amortizasiya, yəni əsas vəsaitin dəyərinin istifadə müddətinə bölünərək xərcə silinməsi, klassik dövrə bağlı hesablamadır. Avadanlığın dəyəri 36 000 AZN, faydalı istifadə müddəti 36 aydırsa, düz xətt üsulu ilə aylıq xərc 36 000 ÷ 36 = 1000,00 AZN olur. Avadanlıq bir gündə alınsa da, xərc 36 ay ərzində tanınır.
İcarə: gələcək dövrlərə yayılan öhdəlik
Aylıq 1200 AZN-lik illik icarənin ümumi yükü 12 × 1200 = 14 400 AZN-dir. Müqavilə bir tarixdə imzalanır, amma hər ay yalnız həmin ayın 1200 AZN-i həmin ayın xərci sayılır. Bu, dizayn üçün vacib məqamdır və aşağıda ətraflı baxılacaq.
Mükafat: başqa hesablamadan asılılıq
Rüblük mükafat əsas əməkhaqqının 20%-i kimi təyin edilibsə, oktyabr, noyabr və dekabr üzrə maaşların cəmi 2700 AZN olduqda mükafat 2700 × 0,20 = 540,00 AZN-dir. Bu hesablamanın başqa dövrə bağlı hesablamadan fərqi odur ki, maaşlar yazılmadan onun bazası yoxdur.
Müstəqil və asılı hesablamalar
Bu dörd nümunəni bir xüsusiyyət ikiyə bölür. Əməkhaqqı, amortizasiya və icarə üçün tarif və zaman kifayətdir, onların məbləği başqa hesablamanın nəticəsini tələb etmir. Bunlara müstəqil hesablamalar deyilir. Mükafat isə asılı hesablamadır: maaşlar bitmədən ona başlamaq olmaz.
Bu fərq sistemin icra sırasını müəyyən edir. Düzgün sıra pozulsa, proqram yenə işləyəcək, amma asılı nəticə ya sıfır, ya da köhnə baza ilə çıxacaq. Hesablama registrində bu münasibət hesablama növləri planında təsvir olunur: mükafat növünün Базовые siyahısına maaş növü əlavə edilir və hesablama zamanı platforma bu əlaqədən istifadə edərək bazanı oxuyur.
Müstəqil hesablamaların da öz incəliyi var. Maaş düsturu başqa hesablamanın məbləğindən asılı olmasa da, hansı günlərin qaldığına xəstəliyin təsir etdiyini unutmaq olmaz. Yəni yerdəyişmə ilə baza fərqli əlaqələrdir: birincisi zaman üzərində, ikincisi məbləğ üzərində qurulur.
Hesablama müstəqildir: məbləği tarif, norma və gün müəyyən edir. Hesablama asılıdır: məbləği başqa hesablamanın nəticəsi müəyyən edir.
Dizayn sualı: bir yazılış, yoxsa ay üzrə yazılışlar?
İcarə nümunəsinə qayıdaq. İlk baxışda sadə həll bir yazılış yazmaqdır: qeydiyyat dövrü yanvar, fəaliyyət dövrü 1 yanvar – 31 dekabr, məbləğ 14 400 AZN. Texniki baxımdan bu mümkündür və müqavilənin ümumi öhdəliyini saxlamaq üçün məntiqlidir. Lakin registrin qeydiyyat dövrü hesabatlarda xərcin hansı aya düşdüyünü göstərirsə, bütün məbləğ yanvarda toplanacaq.
Xərcin aylar üzrə tanınması lazımdırsa, hər ay üçün ayrıca yazılış yaradılmalıdır. Hər birinin öz qeydiyyat dövrü, öz fəaliyyət dövrü və 1200 AZN məbləği olur. Aşağıdakı kod icarə sənədinin keçirilməsində belə bir bölgünü göstərir. Registrin ölçüsü Mugavile, hesablama növü isə Icare adlanır.
Движения.Hesablamalar.Записывать = Истина;
Для Nomre = 0 По 11 Цикл
AyinBasi = ДобавитьМесяц(НачалоМесяца(BaslangicTarix), Nomre);
Движение = Движения.Hesablamalar.Добавить();
Движение.ПериодРегистрации = AyinBasi;
Движение.ВидРасчета = ПланыВидовРасчета.HesablamaNovleri.Icare;
Движение.ПериодДействияНачало = AyinBasi;
Движение.ПериодДействияКонец = КонецМесяца(AyinBasi);
Движение.Mugavile = Ссылка;
Движение.Mebleg = AylikHaqq;
КонецЦикла;
Yoxlama sadədir: 12 yazılış × 1200 AZN = 14 400 AZN. Hər yazılışın dövrü ayın başlanğıcından sonuna qədərdir. Bu cür bölgü sonradan bir ay üzrə düzəliş etməyi də asanlaşdırır, məsələn müqavilə mart ayında dayandırılsa, qalan yazılışlar ayrıca işlənə bilər. Əlbəttə, bütün sistemlərdə hesablama registri ilə aparılması şərt deyil, sadə icarə üçün yığım və ya mühasibat registri də kifayət edə bilər.
Xərcin tanınma qaydası müəssisənin uçot siyasətindən və tətbiq olunan standartlardan asılıdır. Kod yazmazdan əvvəl mühasiblə hər ay hansı məbləğin tanınacağını dəqiqləşdirin.
Dövrü müəyyən etmək üçün praktiki suallar
Yeni hesablama tələbi aldıqda aşağıdakı sualları ardıcıl verin. Hər cavab registrin müəyyən sahəsinə çevrilir.
- Bu məbləğ hansı tarixlərə aiddir? Cavab fəaliyyət dövrünün başlanğıc və bitmə tarixlərini verir.
- Hansı hesabat dövrünə yazılmalıdır? Cavab qeydiyyat dövrünü müəyyən edir, adətən sənədin rəsmi aid olduğu aydır.
- Nəticə nəyə mütənasibdir? Gün, saat, ay və ya başqa ölçü.
- İnterval daxilində norma varmı? Varsa, qrafik və ya digər qaydalar lazımdır.
- Başqa hesablama bu intervalı kəsə bilərmi? Cavab bəlidirsə, yerdəyişmə tələb olunur.
- Məbləğ başqa hesablamadan asılıdırmı? Cavab bəlidirsə, baza növü və baza dövrü lazımdır.
Məsələn, «ezamiyyət ödənişi» tələbi gəlir. Tarixlər ezamiyyət əmrindən götürülür, hesabat dövrü həmin aydır, nəticə günə mütənasibdir, üstəlik ezamiyyət günləri maaş günləri ilə toqquşur, deməli yerdəyişmə lazımdır. Beləliklə, heç bir kod yazılmadan hesablama növünün təsviri hazır olur.
Dövr ilə işləyərkən rast gəlinən nümunə problemlər
Dövrə bağlı hesablamada ən çox rast gəlinən problemlərdən biri ayın sərhədləridir. İşçi ayın 15-də işə başlayırsa, interval ayın 15-dən 30-na qədər olur, norma isə bütün ayın normasıdır. Nümunə qrafikdə ayın 22 iş günündən 11-i bu intervala düşürsə, maaş 900 ÷ 22 × 11 = 450,00 AZN olacaq. Normanı intervala uyğun 11 gün götürsəniz, 900 ÷ 11 × 11 = 900,00 AZN alınar və yarım aya tam maaş ödənər.
Digər hal aylararası intervaldır. Məzuniyyət 25 noyabrdan 5 dekabra qədərdirsə, bir sənəd iki aya toxunur. Noyabrın günləri noyabr üçün, dekabrın günləri dekabr üçün hesablanmalı olur, hər iki ayda maaş müvafiq günlərdə sıxışdırılır. Bir yazılış iki aya yayıla bilər, amma hesabatlar və ayın bağlanması çox vaxt bölgünü asanlaşdırmaq üçün intervalı aylara ayırmağı tələb edir.
Fəaliyyət dövrünün bitmə tarixini ayın 30-u əvəzinə növbəti ayın 1-i kimi yazmaq. Günlər hesablanarkən artıq bir gün tutulur və norma ilə kəsişmə gözlənilməz nəticə verir. КонецМесяца() funksiyası bu halda doğru vasitədir.
Dövrlərdən əlavə, sadə qaydanın düzgün işləməsi üçün dövrün və sənədin tarixinin fərqli olduğunu nəzərə alın. Dekabrda noyabr üçün hazırlanmış sənəddə НачалоМесяца(Дата) yazılsa, hesablama səhv aya aid olacaq. Əksər hallarda başlıqda ayrıca hesablama dövrü sahəsi saxlamaq lazımdır. Registrdə bu cür tarixlərin yazılışı barədə ümumi bilgi üçün hərəkətin anatomiyası yazısına, tarixə görə qiymət oxuma məsələsi üçün isə məlumat registri haqqındakı yazıya baxa bilərsiniz.
İntervalın üç parametri: uzunluq, norma, kəsişmə
Dövrə bağlı hesablamanın nəticəsini üç amil formalaşdırır. Bu amillər tərəfində aydın düşünmək hesablamanı izah etməyin ən rahat yoludur. Birinci amil intervalın uzunluğudur: bütün ay, yarım ay, bir həftə və ya bir il. İkinci amil norma, yəni həmin interval üçün nəzərdə tutulan gün, saat və ya məbləğdir. Üçüncü amil isə intervalın başqa hesablamalarla kəsişməsidir.
| Hesablama | İnterval | Norma | Mümkün kəsişmə |
|---|---|---|---|
| Maaş | Ay | Qrafik üzrə iş günləri | Xəstəlik, məzuniyyət, ezamiyyət |
| Xəstəlik | Vərəqədəki tarixlər | Vərəqənin günləri | Maaşı sıxışdırır |
| Amortizasiya | Hesabat ayı | Faydalı istifadə müddəti | Adətən yoxdur |
| İcarə | Müqavilənin hər ayı | Aylıq haqq | Müqavilənin dayandırılması |
| Mükafat | Fəaliyyət göstərilən dövr | Baza dövrünün məbləği | Bazaya daxil olan növlər |
Cədvəl göstərir ki, hər sətirdə eyni üç sualı vermək mümkündür, cavablar isə fərqlidir. Amortizasiya sətri xüsusilə ibrətlidir: burada kəsişmə demək olar ki, olmadığından yerdəyişmə mexanizmi lazım deyil. Ona görə amortizasiya üçün hesablama registrinin bütün imkanlarından istifadə etmək məcburi deyil, sadə yazılış da yetərli ola bilər. Maaş sətrində isə bütün üç amil aktivdir və məhz bu səbəbdən maaş hesablama registrinin əsas istifadə sahəsidir.
Müqavilənin vaxtından əvvəl dayandırılması bu cədvəlin zamanla necə dəyişə biləcəyini də göstərir. Məsələn, illik icarə 30 iyunda dayandırılsa, ilk altı ayın yazılışları 6 × 1200 = 7200 AZN olaraq qalır, iyuldan dekabra qədər altı ayın 7200 AZN-lik yazılışları isə hesablanmamalıdır. Aylıq bölgü olduqda qalan yazılışları ayırmaq asandır, tək illik yazılışda isə məbləği əvvəlcə bölmək lazım gələcək.
Tələbi bu üç parametrə bölmək həm də mühasiblə ortaq dil yaradır. «Bu məbləğ hansı müddət üçündür, bu müddətdə normal hal nə qədərdir, onu nə poza bilər?» sualları proqramçı terminləri olmadan da başa düşülür. Bu cavablar yazıldıqdan sonra növlər planındakı əlaqələr və registrin sahələri onlardan çox rahat çıxarılır. Bir sözlə, yaxşı dizayn plandan yox, bu sadə söhbətdən başlayır.
Yekun: tarix deyil, interval düşünün
Dövrə bağlı hesablama üçün həlledici keçid bu cümlə ilə ifadə olunur: «hansı tarixdə» sualı «hansı interval üçün» sualına çevrilir. Eyni tarifin nəticəsi intervalın uzunluğu, normalar və digər hesablamalarla kəsişmələr üzündən dəyişir.
Əməkhaqqı, amortizasiya, icarə və mükafat bu məntiqin dörd formasıdır. Tarifi bilmək kifayət deyil: hesablamanın dövrünü, onun norma ilə əlaqəsini və nədən asılı olduğunu da bilmək lazımdır. Bu suallara cavab verə bildiyiniz andan hesablama registrinin hansı sahələrə ehtiyac duyduğu aydın olur.
Tez-tez verilən suallar
Dövrə bağlı hesablama nədir?
Nəticəsi konkret ana deyil, başlanğıc və bitmə tarixi olan intervala aid hesablamadır. Maaş, amortizasiya, icarə xərci və məzuniyyət bu növə daxildir.
İllik icarəni bir yazılışla qeyd etmək olar?
Bir yazılışda 14 400 AZN qeyd etmək texniki cəhətdən mümkündür, amma xərc yanvara yığılar. Ay üzrə xərc tanınacaqsa, hər ay üçün ayrıca 1200 AZN-lik yazılış etmək lazımdır.
Müstəqil və asılı hesablamanı necə ayırmaq olar?
Hesablama üçün başqa hesablamanın nəticəsi lazım deyilsə, müstəqildir. Düsturun bazasında başqa növün məbləği dayanırsa, asılıdır və hesablama sırası nəzərə alınmalıdır.
Amortizasiya üçün mütləq hesablama registri lazımdır?
Xeyr. Sadə düz xətt amortizasiyası üçün yığım və ya mühasibat registri də kifayət edə bilər. Hesablama registri dövrlər və növlər arasında əlaqə lazım olduqda faydalıdır.
1C hesablama registrləri üzrə peşəkar dəstək lazımdır?
KodYaz komandası 1C proqramlaşdırması, əməkhaqqı və uçot həlləri, kodun auditi və təlimlər üzrə sizə kömək edə bilər. Bizimlə əlaqə saxlayın və ya kurs proqramı ilə tanış olun.
KodYaz · 1C proqramlaşdırma kursu · Modul 6 · Hesablama registrləri





