Hesablama növləri planı əməkhaqqı sisteminin qaydalar kitabıdır. Hansı növün hansını sıxışdırdığı, hansı məbləğin baza sayıldığı və nə dəyişəndə yenidən hesablama tələb olunduğu burada yazılır, kodda deyil.
planın hər münasibət sütununun hansı istiqamətdə oxunduğunu, beş əməkhaqqı növünün düzgün matrisini və səhv istiqamətin məbləğə necə təsir etdiyini.
Bir işçi oktyabrda beş gün xəstələnib. Həmin beş gün üçün əsas maaş hesablanmalıdırmı? Xəstəlik ödənişi nə qədər olmalıdır? Mükafat xəstəlik məbləğindən də hesablanmalıdırmı? Bu suallara cavabı kod içində Если budaqları ilə yazmaq mümkündür, amma 1C üçün daha doğru yer var: hesablama növləri planı (ПланВидовРасчета). Bu obyekt hesablama növlərinin siyahısını və onların bir-biri ilə münasibətlərini saxlayır.
Plan düzgün doldurulanda platforma ağır işin böyük hissəsini öz üzərinə götürür. Səhv doldurulanda isə kod qüsursuz görünsə də, nəticə səhv olur. Ən təhlükəli məqam bir sütunun istiqamətini tərs oxumaqdır, buna görə məqalədə ona xüsusi yer ayrılıb.
Münasibət sütunları nəyə cavab verir
Hər hesablama növünün üç münasibət cədvəli var. Hər üçü eyni qayda ilə oxunur: cədvəldə hazırda açıq olan növə təsir edən növlər yazılır. Yəni, təsiri alan tərəf cədvəlin sahibidir.
| Cədvəl | Cavab verdiyi sual | Mükafat üçün nümunə |
|---|---|---|
Вытесняющие | Bu növün dövrünü hansı növlər kəsir? | Yoxdur |
Базовые | Bu növün məbləği hansı növlərin məbləğindən çıxır? | Əməkhaqqı |
Ведущие | Hansı növ dəyişəndə bu növ yenidən hesablanmalıdır? | Əməkhaqqı |
Sıxışdırma (Вытеснение) bir növün digərinin dövrünü kəsməsi deməkdir. Baza isə növün hesablanmasında istifadə olunan əvvəlki məbləğlərdir. Aparıcı (Ведущие) münasibət yenidən hesablama mexanizmi üçündür: aparıcı növ dəyişəndə asılı növ «yenidən baxılmalıdır» siyahısına düşür.
Bu iki münasibət tez-tez eyni növü göstərir, ona görə də bir-birinin əvəzi sanılır. Lakin aralarında mexaniki fərq var. Базовые cədvəli baza virtual cədvəlinin hansı məbləğləri toplayacağını müəyyən edir. Ведущие cədvəli isə əvvəlki məbləği dəyişən qeydə görə asılı qeydləri Перерасчет obyektinə yazmaq üçündür. Mükafat Əməkhaqqı ilə hər iki əlaqədədir, çünki həm ondan hesablanır, həm də Əməkhaqqı dəyişəndə köhnəlir.
Beş növün düzgün matrisi
Nümunə planda beş əvvəlcədən müəyyən edilmiş növ götürək. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş (Предопределенные) növlər konfiqurasiyada yaradılır və kod onlara adı ilə müraciət edə bilir, məsələn ПланыВидовРасчета.HesablamaNovleri.Emekhaqqi.
| Növ | Baza işlədirmi | Вытесняющие | Базовые | Ведущие |
|---|---|---|---|---|
Emekhaqqi | Xeyr | XestelikMezuniyyeti, Mezuniyyet, Isdencixarma | Yoxdur | Yoxdur |
Mukafat | Bəli | Yoxdur | Emekhaqqi | Emekhaqqi |
XestelikMezuniyyeti | Xeyr | Yoxdur | Yoxdur | Yoxdur |
Mezuniyyet | Xeyr | Isdencixarma | Yoxdur | Yoxdur |
Isdencixarma | Xeyr | Yoxdur | Yoxdur | Yoxdur |
Əməkhaqqı sətrini oxuyanda cümləni belə qurun: «Əməkhaqqının dövrünü Xəstəlik, Məzuniyyət və İşdənçıxarma kəsir». Cümlə məntiqli səslənirsə, istiqamət doğrudur. Xəstəlik sətrində Əməkhaqqı yazmaq «Xəstəliyin dövrünü Əməkhaqqı kəsir» mənasını verərdi ki, bu da biznes qaydasının tərsidir.
Matris biznes qərarlarını da əks etdirir. Burada məzuniyyətlə xəstəliyin kəsişməsi nümunədən kənarda saxlanıb. Sizin təşkilatda xəstəlik məzuniyyəti dövrünü dayandırırsa, Mezuniyyet sətrinin Вытесняющие cədvəlinə XestelikMezuniyyeti əlavə olunur. Belə qərarlar əmək münasibətləri və daxili qaydalardan asılıdır, proqramçı onları mühasiblə birlikdə dəqiqləşdirməlidir.
Sıxışdırmanın ay üzrə işləməsi
Nümunə olaraq oktyabr 2026-nı götürək: beşgünlük qrafikdə 22 iş günü var, əməkdaş 12-16 oktyabrda xəstədir. Əməkhaqqı qeydi bütün ay üçün yazılır. Xəstəlik qeydi 12-16 oktyabr dövrünü tutur. Hər iki qeyd registrə düşəndə platforma Əməkhaqqı qeydinin faktiki dövrünü (ФактическийПериодДействия) hesablayır, yəni tam dövrdən sıxışdırılmış hissəni çıxarır.
Nəticədə Əməkhaqqının faktiki dövründə 7 + 10 = 17 iş günü qalır. Nümunə tarif 1100 AZN olduqda hesablama belədir: 1100 ÷ 22 × 17 = 850,00 AZN. Diqqət edin: bu nəticəni almaq üçün kodda xəstəlik tarixlərini yoxlamağa ehtiyac yoxdur. Kod sadəcə faktiki dövr üzrə iş günlərini oxuyur.
Tərs istiqamətin qiyməti
Münasibətin istiqaməti səhv olsa, platforma heç bir xəta vermir. Konfiqurasiya yoxlanılır, sənəd keçirilir, hesabat açılır. Yalnız rəqəmlər səhvdir. Əməkhaqqı xəstəlik cədvəlinə, yəni XestelikMezuniyyeti sətrinin Вытесняющие cədvəlinə yazılsa, Əməkhaqqı dövrü kəsilməyəcək və əvəzinə Xəstəlik qeydinin faktiki dövrü boş qalacaq.
Tərs istiqamətdə işçi xəstə olduğu beş gün üçün də tam əməkhaqqı alır: fərq 1100 − 850 = 250 AZN-dir. Xəstəlik qeydi faktiki dövrdən məhrum olduğu üçün iş günü sayı sıfıra enir və buna görə həmin növ üzrə hesablama da yanlış çıxır. Səhvin təhlükəsi ondadır ki, tək baxıldıqda 1100 AZN tam normal rəqəm kimi görünür.
Planı konfiqurasiyada qurmaq
Планы видов расчетаbölməsindəHesablamaNovleriplanı yaradın.- Planda
Использует период действияxassəsini aktiv edin. Bu xassə bütün plana aiddir, ayrı-ayrı növlərə yox. - Baza ilə işləyən növ olacağı üçün
Зависимость от базыxassəsini ehtiyacınıza görə seçin. Mükafat nümunəsində baza dövr üzrə hesablanır. Предопределенныеbölməsində beş növü yuxarıdakı adlarla yaradın.- Hər növ üçün üç münasibət cədvəlini matrisə uyğun doldurun.
- Hazır planı hesablama registrinin
ПланВидовРасчетаxassəsində seçin.
Doldurmadan sonra matrisi gözlə deyil, sorğu ilə yoxlamaq rahatdır. Aşağıdakı sorğu hər növün sıxışdıran növlərini siyahı kimi verir və nəticəni mühasiblə birlikdə oxumağa imkan yaradır:
ВЫБРАТЬ
Vyt.Ссылка КАК KesilenNov,
Vyt.ВидРасчета КАК KesenNov
ИЗ
ПланВидовРасчета.HesablamaNovleri.ВытесняющиеВидыРасчета КАК Vyt
УПОРЯДОЧИТЬ ПО
KesilenNov
Hər sətri ucadan oxuyun: «KesilenNov dövrünü KesenNov kəsir». Mühasib bir sətirlə razılaşmırsa, deməli, ya biznes qaydası, ya da plan yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Hesablama registrləri ilə tanışlığınız məhduddursa, hesabatdan hesablamaya keçid məqaləsi ümumi mənzərəni verə bilər.
Beş növün hər birinin rolu
Matrisi sətirlər üzrə oxumaq onun arxasındakı biznes qərarlarını üzə çıxarır. Əməkhaqqı planın mərkəzindədir: o, başqa heç nədən hesablanmır, amma bir neçə növ onun dövrünü kəsir. Məbləği yalnız tarif, norma və faktiki gündən asılıdır, buna görə Базовые və Ведущие cədvəlləri boş qalır.
Mükafat əks xarakterdədir: dövrü kəsilmir, amma məbləği tamamilə başqa növdən asılıdır. Baza məbləği Əməkhaqqıdan gəldiyi üçün iki əlaqə birlikdə yazılır. Mükafatın faizi isə planda deyil, sənəd sətrində saxlanır, çünki plan qaydaları, sənəd isə konkret ayın qərarlarını daşıyır.
Xəstəlik məzuniyyəti və Məzuniyyət iş vaxtını əvəz edən növlərdir. Onların əsas təsiri Əməkhaqqının cədvəlində görünür. Öz məbləğləri isə adətən ayrıca qaydalarla, məsələn orta gündəlik qazancla hesablanır. Bu nümunədə həmin alqoritmlər xaricdə saxlanılıb, çünki onlar təşkilatın qaydalarından və qüvvədə olan normativlərdən asılıdır.
İşdənçıxarma ay ərzində işin bitdiyi nöqtəni ifadə edir. Həm Əməkhaqqının, həm də Məzuniyyətin dövrünü kəsə bilir. Beləliklə, əmək münasibəti bitəndən sonrakı günlər üçün ödəniş sətirləri yaranmır. Əməkdaşın işdən çıxma tarixi kataloqda olsa da, qeydin kəsmə təsiri planın qaydası ilə işləyir.
Aparıcı növ dəyişəndə nə baş verir
Fərz edin, oktyabr hesablaması artıq aparılıb. Sonra məlum olur ki, xəstəlik vərəqəsi səhv imiş və işçi 18 gün işləyib. Düzəliş nəticəsində Əməkhaqqı 1100 × 18 ÷ 22 = 900,00 AZN olur. Mükafat isə köhnə bazadan hesablandığı üçün hələ də 170,00 AZN göstərir, halbuki yeni hesab üzrə 900 × 20 ÷ 100 = 180,00 AZN olmalıdır.
Bu köhnəlməni aşkar etmək Ведущие cədvəlinin işidir. Registrin tabeliyində yaradılan Перерасчет obyekti aparıcı növün dəyişdiyini nəzərə alaraq, yenidən hesablanmalı qeydləri siyahıya salır. Siyahının özü məbləği dəyişmir, yalnız «bu qeydə yenidən baxılmalıdır» məlumatını saxlayır. Mühasib və ya proqram bu siyahıya əsasən yenidən hesablama aparır.
| Mərhələ | Əməkhaqqı, AZN | Mükafat, AZN | Vəziyyət |
|---|---|---|---|
| İlkin hesablama, 17 gün | 850,00 | 170,00 | Uyğundur |
| Düzəliş, 18 gün | 900,00 | 170,00 | Mükafat köhnəlib |
| Yenidən hesablamadan sonra | 900,00 | 180,00 | Uyğundur |
Ведущие boş olsaydı, ikinci sətirdəki uyğunsuzluğu heç bir mexanizm işarələməzdi. Hesabat 170 AZN göstərməyə davam edər, fərq isə yalnız əl yoxlamasında aşkar olunardı. Məhz buna görə baza münasibəti yazılan yerdə aparıcı münasibətin də lazım olub-olmadığını ayrıca soruşmaq vacibdir.
Tipik səhvlər və onların əlaməti
Mükafat sətrinin Базовые cədvəlinə Mükafatın özünü yazmaq növün öz nəticəsindən asılı olması deməkdir. Məntiqi cəhətdən belə asılılıq yenidən hesablama zəncirini də qeyri-müəyyən edir.
- Yeni növ sıxışdırma siyahısına salınmayıb. Yeni növ əlavə edilir, lakin Əməkhaqqının
Вытесняющиеcədvəlinə yazılmır. Əlamət: həmin növün günləri üçün işçi ikiqat məbləğ alır. - Baza növü yazılıb, aparıcı yazılmayıb. Mükafat ilk dəfə düzgün çıxır, amma Əməkhaqqı düzəldiləndə Mükafat yenidən hesablanmağa düşmür.
- Növ adı ilə koddan müraciət unudulub. Kodda sətir müqayisəsi işlətmək adın dəyişməsi ilə əlaqəni qırır. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş növün istinadını işlədin.
- Qaydalar yalnız kodda yazılıb. Plandakı münasibətlər boş qalır, ona görə virtual cədvəllər və yenidən hesablama doğru məlumat qaytarmır.
Bu səhvlərin ümumi cəhəti odur ki, heç biri sintaksis xətası vermir. Ona görə planı dəyişəndə hər dəfə bir nümunə işçi üzərində ayı sonuna qədər əl ilə hesablamaq lazımdır. Sıxışdırmada kəsilən günlərin sayı və bazaya düşən məbləğ əl hesablaması ilə üst-üstə düşməlidir.
Planın həll etmədiyi məsələlər
Plan münasibətləri saxlayır, məbləğin özünü hesablamır. Mükafatın faizi, xəstəlik ödənişinin alqoritmi və yuvarlaqlaşdırma qaydası koda və ya sənədə aiddir. Həmçinin plan hansı sənədin nə vaxt keçirilməli olduğunu idarə etmir: sıxışdırma qeydləri registrdə olanda işləyir, sənəd keçirilməyibsə, platforma üçün həmin dövr hələ mövcud deyil.
Bu sərhədi aydın saxlamaq layihəni sadələşdirir. Sualın cavabı «hansı növ hansına təsir edir» şəklindədirsə, yeri plandır. Cavab «necə hesablanır» şəklindədirsə, yeri hesablama prosedurudur. Qaydaların pozulduğu halları tez tapmaq üçün registr səhvlərinin diaqnostikası yanaşmasından da istifadə edə bilərsiniz.
Yeni növ əlavə edəndə nəyi yoxlamaq
Real layihədə plan sabit qalmır: növbətçilik əlavəsi, ezamiyyət, gecə işi kimi növlər sonradan yaranır. Hər yeni növ üçün dörd sualı cavablandırmaq faydalıdır:
| Sual | Cavab «bəli» olarsa |
|---|---|
| Bu növ işçinin iş vaxtını əvəz edirmi? | Əməkhaqqının Вытесняющие cədvəlinə əlavə edin |
| Bu növün məbləği başqa məbləğlərdən hesablanırmı? | Базовые cədvəlini doldurun |
| Bu növ Mükafatın bazasına düşməlidirmi? | Mükafatın Базовые cədvəlinə əlavə edin |
| Başqa növ dəyişəndə bu növ köhnəlirmi? | Ведущие cədvəlini doldurun |
Bu cədvəl bir dəfə mühasiblə müzakirə edilərsə, yeni növün əlavə olunması bir neçə dəqiqəlik işə çevrilir. Plan sistemin qaydalarını kodsuz saxladığı üçün dəyişiklik də əsasən kod yazmadan edilir.
Nümunə planda göstərilən hər münasibət müəyyən bir biznes qərarını əks etdirir və başqa təşkilatda fərqli ola bilər. Buna görə matrisin razılaşdırılmış variantını yazılı saxlayın. Sonradan kimsə sətri dəyişəndə həmin sənəd niyə məhz bu seçimin edildiyini göstərir və köhnə müzakirəni yenidən aparmağa ehtiyac qalmır. Matrisdə edilən hər dəyişiklikdən sonra test işçisi üçün tam ayı yenidən hesablayın.
Nəticə: qaydalar kodda yox, planda
Hesablama növləri planında üç sütunu düzgün oxumaq əməkhaqqı sisteminin ən qiymətli bacarıqlarından biridir. Yadda saxlamalı qayda sadədir: cədvəlin sahibi təsiri alan növdür. Əməkhaqqı kəsilirsə, sıxışdıran növlər onun öz cədvəlində durur. Düzgün matris sayəsində hesablama kodu qısa qalır, çünki kəsilmiş dövrləri və bazaları artıq platforma hazırlayır. Sonrakı işiniz bu qaydaları oxuyan registr və sənədləri qurmaqdır.
Tez-tez verilən suallar
Вытесняющие cədvəlində hansı növü yazmalıyam?
Hazırda redaktə etdiyiniz növü sıxışdıran növləri yazın. Məsələn, Əməkhaqqı növünün Вытесняющие cədvəlində Xəstəlik, Məzuniyyət və İşdənçıxarma durur.
Базовые ilə Ведущие eyni deyilmi?
Xeyr. Базовые növün məbləğinin hansı məbləğlərdən hesablandığını göstərir. Ведущие isə hansı növ dəyişəndə bu növün yenidən hesablanmaya düşəcəyini göstərir. Çox vaxt üst-üstə düşsələr də, fərqli suallara cavab verirlər.
Plan bir neçə hesablama registri ilə işləyə bilərmi?
Bir neçə registr eyni plana bağlana bilər. Lakin registrin ПланВидовРасчета xassəsində yalnız bir plan seçilir, ona görə əlaqəli növləri bir planda toplamaq sadədir.
Hər növ üçün Период действия ayrıca açılırmı?
Xeyr. «Использует период действия» xassəsi bütün planındır. Plan bunu işlədirsə, onun növləri ilə işləyən registrdə də fəaliyyət dövrü sahələri olur.
Planı dəyişdikdən sonra keçmiş aylar avtomatik düzəlirmi?
Xeyr. Münasibətlər növbəti yazılış və hesablamalara təsir edir. Keçmiş ayları dəyişmək üçün sənədləri düşünülmüş şəkildə yenidən keçirmək və ya yenidən hesablama aparmaq lazımdır.
1C hesablama registrləri üzrə peşəkar dəstək lazımdır?
KodYaz komandası 1C proqramlaşdırması, əməkhaqqı və uçot həlləri, kodun auditi və təlimlər üzrə sizə kömək edə bilər. Bizimlə əlaqə saxlayın və ya kurs proqramı ilə tanış olun.
KodYaz · 1C proqramlaşdırma kursu · Modul 6 · Hesablama registrləri





