Ayda neçə iş günü olduğunu sabit rəqəmlə yazan düstur ilk baxışdan işləyir, amma hər ay fərqli məbləğdə səhv verir. 1C-də iş qrafiki bu rəqəmi koddan çıxarıb məlumata çevirir. Bu məqalədə sabit 30 düsturunun nəyi pozduğunu rəqəmlərlə görəcək və qrafikin hesablamada hansı rol oynadığını öyrənəcəksiniz.
təqvim günü ilə iş gününün fərqini, sabit 30 düsturunun hansı istiqamətdə səhv verdiyini, gün normasının nə olduğunu və qrafikin əməkhaqqı hesablamasına necə qoşulduğunu.
Əməkhaqqı hesablamasında ən sadə görünən sual çox vaxt ən çətinidir: bu ay neçə gün işlənməli idi? Cavab təqvimin üzərindəki rəqəm deyil. Ayda 28, 30 və ya 31 gün ola bilər, amma işçidən gözlənilən iş günlərinin sayı həftəsonlarından, bayramlardan, köçürülmüş istirahət günlərindən və işçinin iş rejimindən asılıdır. Bu rəqəm hardasa əvvəlcədən yazılmalıdır, çünki onu sadəcə ayın uzunluğundan çıxarmaq olmur.
1C-də bu məlumatı saxlayan quruluşa iş qrafiki deyirik. Qrafik hansı günün iş günü, hansının istirahət günü olduğunu göstərən təqvimdir. Gün norması isə qrafikə görə müəyyən dövrdə, adətən bir ayda işlənməli olan gün sayıdır. Aşağıda əvvəlcə qrafiksiz düsturun nəyi pozduğunu rəqəmlərlə göstərəcəyik, sonra qrafikin bu problemi necə həll etdiyinə baxacağıq.
Təqvim günü ilə iş günü eyni şey deyil
Ən geniş yayılmış yanlış fikir belədir: «ay 30 gündür, deməli hesablamanı 30-a görə aparaq». Burada iki ayrı ölçü qarışdırılır. Təqvim günü təqvimdəki hər gündür. İş günü isə konkret iş rejimində işlənməli olan gündür. Sadə beşgünlük həftədə belə, iş günlərinin sayı aydan aya dəyişir, çünki ayın neçə şənbə və bazar günü əhatə etməsi ayın həftənin hansı günü başlamasından asılıdır.
Aşağıdakı qrafikdə 2026-cı ilin hər ayı üçün bazar ertəsindən cüməyə qədər düşən günlərin sayı göstərilib. Bu rəqəmlər bayramları nəzərə almır, yəni sadəcə təqvimdən hesablanmış nümunədir. Hətta bayramsız görüntüdə də fərq 20 ilə 23 gün arasındadır.
Real qrafikdə mənzərə daha da dəyişkəndir. Həftəiçinə düşən bayram iş gününü azaldır. Bəzən istirahət günü köçürülür və şənbə iş günü olur. Növbəli rejimdə isə iş günləri həftənin günlərinə ümumiyyətlə bağlı olmur. Deməli, «həftəiçi» ilə «iş günü» anlayışları da üst-üstə düşmür.
Sabit 30 düsturu nəyi pozur
Təsəvvür edin ki, kodda belə bir sətir var: aylıq tarif 30-a bölünür və işlənmiş günlərin sayına vurulur. Düstur sadədir və kompilyasiya xətası vermir, amma nəticəsi faktın hansı vahidlə sayılmasından asılıdır. İki halı ayrıca nəzərdən keçirək.
Birinci hal: fakt iş günü ilə sayılır. Nümunə tarif 1200 AZN olsun. İşçi ayın bütün iş günlərini işləsə, ona tam 1200 AZN düşməlidir. Sabit 30-la isə fevralda 1200 ÷ 30 × 20 = 800 AZN, iyulda 1200 ÷ 30 × 23 = 920 AZN çıxır. İşçi işini tam görüb, amma hər ay tarifindən xeyli az alır.
İkinci hal: fakt təqvim günü ilə sayılır. Bu dəfə tam işlənmiş fevralda 1200 ÷ 30 × 28 = 1120 AZN, tam işlənmiş martda isə 1200 ÷ 30 × 31 = 1240 AZN çıxır. Yəni qısa ayda işçi az alır, uzun ayda artıq. Bu da eyni dərəcədə yanlışdır, çünki aylıq tarif ayın uzunluğundan asılı olmamalıdır.
Məbləğ = Tarif / 30 × FaktGün. Burada 30 məlumat deyil, kodun içində gizlənmiş fərziyyədir. Rejim dəyişəndə, bayram əlavə olunanda və ya ay uzunluğu fərqli olanda bu fərziyyə səssizcə səhv nəticə verir.
Məbləğ = Tarif / NormaGün × FaktGün. Norma qrafikdən oxunur. İşçi normanı tam işlədikdə Fakt / Norma nisbəti 1 olur və məbləğ avtomatik olaraq tarifə bərabər çıxır.
Qrafik problemi necə həll edir
Düzgün düsturun gücü nisbətdədir. Fakt / Norma kəsri «işçi gözlənilən işin neçə hissəsini görüb?» sualına cavab verir. Bu kəsr vahiddən asılı deyil: 20 günlük ayda 10 gün işləmək də, 22 günlük ayda 11 gün işləmək də yarım aydır. Əgər tarif bu yarıma vurulsa, hər iki ayda eyni 600 AZN alınır. Qrafik məhz bu kəsrin məxrəcini verir.
Texniki baxımdan qrafik bir məlumat registrində saxlanılır. Məlumat registri 1C-də ölçülərə görə faktları saxlayan cədvəldir və burada ölçü «hansı qrafik» və «hansı tarix» olur. Beləliklə, proqramçı koda rəqəm yazmır, hesablama lazım olan rəqəmi sorğu ilə götürür. İş rejimi dəyişəndə, yeni il əlavə olunanda və ya bayram köçürüləndə kod toxunulmaz qalır, yalnız məlumat yenilənir.
Bu yanaşmanın ikinci üstünlüyü hesablama registri ilə birbaşa əlaqədir. Hesablama registri əməkhaqqı kimi dövrə bağlı hesablamaları saxlayan xüsusi registrdir və onun ДанныеГрафика adlı virtual cədvəli hər hesablama qeydi üçün qrafik rəqəmlərini verir. Məlumat registrində saxlanan qrafik hesablama qeydinə qoşulduqda, norma ilə fakt sorğuda hazır sahələr kimi görünür.
Bir ayın hesablanması addım-addım
Düzgün proses mexaniki olaraq qısadır, amma hər addımın öz məsuliyyəti var. Aşağıdakı ardıcıllıq nümunə tarif 1200 AZN və norması 22 gün olan ay üçün yazılıb.
- İşçinin qrafikini müəyyən edin: burada beşgünlük rejim.
- Həmin ay üçün normanı qrafikdən oxuyun: 22 gün.
- İşçinin faktiki günlərini tapın: tutaq ki, 18 gün.
- Normanın sıfır olmadığını yoxlayın. Sıfırdırsa, məbləğ hesablamayın, xəbərdarlıq verin.
- Məbləği hesablayın: 1200 × 18 ÷ 22 = 981,82 AZN.
- Nəticəni hesablama registrinin resursuna yazın.
Dördüncü addım çox vaxt unudulur, amma praktikada ən dəyərlisidir. Qrafiki doldurulmamış ay üçün norma sıfır olacaq və bölmə əməliyyatı dayanacaq. Bu xətanı gizlətmək deyil, işçiyə başa düşülən mesajla göstərmək lazımdır: filan qrafikin filan ayı doldurulmayıb.
| Ay (nümunə) | Norma | Fakt | Hesablama | Məbləğ, AZN |
|---|---|---|---|---|
| Fevral | 20 | 10 | 1200 × 10 ÷ 20 | 600,00 |
| Mart | 22 | 11 | 1200 × 11 ÷ 22 | 600,00 |
| İyul | 23 | 23 | 1200 × 23 ÷ 23 | 1200,00 |
| Aprel | 22 | 18 | 1200 × 18 ÷ 22 | 981,82 |
Bir günün dəyəri niyə aydan aya dəyişir
Düzgün düsturun bir nəticəsi bəzən sual doğurur. Aylıq tarif sabit qaldıqda, bir iş gününün dəyəri normaya görə dəyişir. Fevralda norma az olduğu üçün bir gün daha baha, iyulda isə daha ucuz olur. Bu, hesablamanın səhvi deyil, aylıq tarif modelinin təbii xüsusiyyətidir: işçi ayı tam işlədikdə eyni məbləği alır, ona görə də məbləğ fərqli sayda günə bölünür.
Praktik baxımdan bu o deməkdir ki, bir günlük qayıb fevralda iyuldakından daha çox məbləğə təsir edir. Bəzi şirkətlər gündəlik dəyəri illik orta göstəricidən hesablamağı üstün tutur. Bu, uçot siyasətinin seçimidir, amma orada da norma qrafikdən gəlir, sadəcə başqa dövr üzrə toplanır. Hansı model seçilsə də, rəqəmin mənbəyi yenə qrafikdir, kodda yazılmış sabit deyil.
Bir şirkətdə bir neçə iş rejimi
Sabit rəqəmin ən zəif yeri müxtəlif iş rejimlərinin birlikdə mövcud olduğu anda üzə çıxır. Ofis işçisi beşgünlük həftə ilə, anbar işçisi altıgünlük həftə ilə, gözətçi isə növbə ilə işləyə bilər. Eyni ayda onların normaları tamamilə fərqli olur, buna görə də «bu ayın norması» ifadəsi tək başına mənasızdır. Düzgün sual «bu qrafikin bu ayda norması neçədir» şəklindədir. Elə buna görə qrafik registrində ölçülərdən biri qrafikin özüdür.
Aşağıdakı cədvəldə 2026-cı ilin martı üçün üç nümunə rejim müqayisə olunur. Birinci sətirdə mart ayının bazar ertəsindən cüməyə qədər düşən 22 günü, ikinci sətirdə bazar günlərindən başqa bütün günlər sayılıb. Növbəli rejim üçün «iki gün iş, iki gün istirahət» ardıcıllığı götürülüb, ayın birinci günü iş günü sayılıb. Hər üçündə bayramlar çıxılmayıb, çünki məqsəd rejimlərin fərqini göstərməkdir.
| Rejim (nümunə) | Hansı günlər işlənir | Mart 2026, gün |
|---|---|---|
| Beşgünlük | Bazar ertəsi – cümə | 22 |
| Altıgünlük | Bazar ertəsi – şənbə | 26 |
| Növbəli, 2/2 | İki gün iş, iki gün istirahət | 16 |
Eyni aylıq tarif üçün bu üç rejimdə bir günün dəyəri və norması tamamilə fərqli olacaq. Kodda bir sabit bu vəziyyəti ifadə edə bilməz, hər işçi üçün ayrıca şərt yazmaq isə qısa zamanda oxunmaz kod yaradır. Qrafik isə hər rejimi sadəcə ayrıca məlumat sətirləri kimi saxlayır: yeni rejim əlavə etmək üçün proqramçıya ehtiyac qalmır, kifayətdir ki, istifadəçi yeni qrafik yaratsın və onu doldursun. Hesablama alqoritmi isə işçinin hansı qrafiklə işlədiyini bilir və normanı həmin qrafikdən oxuyur.
Buna görə qrafik haqqında düşünərkən onu tək cədvəl kimi deyil, ayrı-ayrı iş rejimlərinin toplusu kimi təsəvvür etmək daha doğrudur. Hər rejim üçün hər günün öz cavabı var: işlənir, ya işlənmir, və neçə saat.
Yarım ay işləyən işçi: nümunə ssenari
Tutaq ki, iki işçinin tarifi eynidir: 1200 AZN. Biri fevralın 10 iş gününü, digəri martın 11 iş gününü işləyib. Hər ikisi ayın düz yarısını işləyib, deməli hər ikisinə 600 AZN düşməlidir. Sabit 30 düsturu ilə isə birinci işçi 400 AZN, ikinci işçi 440 AZN alar. Həm məbləğ yanlışdır, həm də eyni iş üçün iki fərqli rəqəm çıxır, üstəlik fərqin izahı yoxdur.
Qrafik olan sistemdə həmin suala cavab bir sorğudan ibarətdir. Mühasib sual versə, normanı və faktı göstərib nəticəni yoxlamaq mümkündür. Rəqəmin haradan gəldiyi açıq olduğu üçün hesablama izlənə bilir. Bu izlənmə əməkhaqqı sistemində dəqiqlik qədər vacibdir, çünki hər mübahisəli məbləğin arxasında insanın maaşı dayanır.
Qrafik yalnız norma mənbəyi deyil, həm də hesablamanın sübutudur. Hər məbləğ üçün «norma neçə idi, fakt neçə idi» sualına sistemdən cavab almaq mümkün olmalıdır.
Qrafiklə işləyərkən tipik səhvlər
- Normanı koda yazmaq. 21 və ya 22 kimi sabit bir il işləyə bilər, növbəti il isə səhv verir. Rəqəm həmişə qrafikdən oxunmalıdır.
- Bayramları unutmaq. Sadəcə həftəiçi günləri saymaq normanı artırır, nəticədə günün dəyəri azalır.
- Bütün işçilərə eyni qrafiki tətbiq etmək. Növbəli işçi üçün beşgünlük norma mənasızdır. Qrafik işçiyə görə seçilməlidir.
- Norma ilə faktı qarışdırmaq. Bu, nəticəni çox inandırıcı, amma yanlış edir, çünki işçi qayıb etdiyi günlər üçün də pul alır.
- Boş qrafiki yoxlamamaq. Doldurulmamış ay haqqında sistem xəbər verməlidir, səssizcə sıfır məbləğ yazmamalıdır.
Bu səhvlərin əksəriyyəti eyni kökdən gəlir: iş vaxtı haqqında fərziyyə məlumat kimi deyil, kod kimi saxlanılır. Məlumat registrlərində görülən ümumi problemlər üçün məlumat registri səhvləri və diaqnostikası yazısına baxa bilərsiniz. Hesablama registrlərinə giriş üçün isə SKD-dən hesablama registrlərinə keçid faydalı olacaq.
İş qrafiki haqqında əsas fikirlər
İş qrafiki əməkhaqqı hesablamasında köməkçi cədvəl deyil, bütün mütənasib hesablamaların məxrəcidir. Ayın uzunluğu ilə iş günü sayı fərqli şeylərdir və onları sabit bir rəqəmlə birləşdirən düstur hər ay başqa məbləğdə səhv verir. Fakt iş günü ilə sayılanda işçi az alır, təqvim günü ilə sayılanda isə qısa ayda az, uzun ayda artıq alır.
Həll sadədir: normanı məlumat kimi saxlayın, hesablamada oradan oxuyun və Fakt / Norma nisbətini tarifə tətbiq edin. Beləliklə, kod iş rejimlərinin dəyişməsindən asılı olmur, hər məbləğ isə izlənə bilir.
Tez-tez verilən suallar
Əgər bütün işçilər beşgünlük rejimdədirsə, yenə də qrafik lazımdır?
Bəli. Bir rejim olsa belə, ayların iş günü sayı fərqlidir, bayramlar və köçürülmüş iş günləri isə ildən-ilə dəyişir. Bu məlumat hər halda bir yerdə saxlanmalıdır, kodda isə saxlanmamalıdır.
Tarif / 30 düsturu nə vaxt düzgün sayıla bilər?
Yalnız şirkətin uçot siyasəti gündəlik tarifi məhz təqvim gününə görə müəyyən edirsə və fakt da təqvim günü ilə ölçülürsə. Hətta o zaman tam işlənmiş ayda məbləğ tarifə bərabər olmur: 31 günlük ayda artıq, 28 günlük ayda az çıxır.
Niyə fevralda bir iş gününün dəyəri iyuldakından yüksəkdir?
Çünki eyni aylıq tarif daha az iş gününə bölünür. Nümunəmizdə 1200 AZN tarif fevralda 20 günə, iyulda 23 günə bölünür, ona görə bir gün müvafiq olaraq 60,00 və 52,17 AZN edir.
Qrafik registri boş olanda hesablama nə edir?
Qrafik məlumatı olmayan dövr üçün norma sıfır alınır və bölmə əməliyyatı ya xətaya, ya da sıfır nəticəyə gətirir. Ona görə norma sıfırdırsa, kod bunu açıq xəta kimi göstərməlidir.
Saat norması gün normasını əvəz edə bilərmi?
Əgər iş günləri eyni uzunluqda deyilsə, saat üzrə hesablama daha dəqiqdir. Qısaldılmış günlər çox olan rejimlərdə saat norması seçilir, sadə beşgünlük rejimdə isə gün norması da kifayət edir.
1C hesablama registrləri üzrə peşəkar dəstək lazımdır?
KodYaz komandası 1C proqramlaşdırması, əməkhaqqı və uçot həlləri, kodun auditi və təlimlər üzrə sizə kömək edə bilər. Bizimlə əlaqə saxlayın və ya kurs proqramı ilə tanış olun.
KodYaz · 1C proqramlaşdırma kursu · Modul 6 · Hesablama registrləri





