Anbarda neçə mal olduğunu bilmək üçün hazır qeydləri oxumaq kifayətdir, işçinin bu ay nə qədər qazandığını bilmək üçün isə rəqəmi qaydalardan çıxarmaq lazımdır. 1C platformasında hesablama registri məhz bu ikinci iş üçün yaradılıb. Bu məqalə həmin fərqi və registrin mahiyyətini sadə nümunə ilə açır.
saymaq və hesablamaq arasındakı prinsipial fərqi, hesablama registrinin nə saxladığını, nəticənin harada yazıldığını və hesablama uçotunun beş təməl anlayışını
1C ilə işləyən proqramçı adətən əvvəlcə yığım registrini öyrənir: mal gəlir, mal gedir, qalıq görünür. Bu məntiq o qədər aydındır ki, əməkhaqqı tapşırığı gələndə əlin özü yenə tanış registrə uzanır. Problem də buradan başlayır, çünki əməkhaqqı başqa cür düşünməyi tələb edir. Hesablama registrini başa düşmək üçün texniki xassələrdən əvvəl iki sadə sualın fərqini görmək lazımdır: «nə qədər var?» və «nə qədər olmalıdır?».
İki sual, iki fərqli uçot dünyası
Anbar müdiri soruşur: «Anbarda neçə ədəd mal var?» Siz yığım registrinə (Регистр накопления) müraciət edirsiniz və cavab hazırdır, məsələn 340 ədəd. Yeni qayda yazmağa, nəyisə qiymətləndirməyə ehtiyac yoxdur. Sənədlər keçirilərkən hər hərəkət registrə düşüb, sistem sadəcə onları toplayır. Biz bu işə saymaq deyəcəyik, yəni artıq baş vermiş faktları oxuyub cəmləmək.
Mühasib isə başqa sual verir: «Bu ay işçiyə nə qədər hesablamalıyıq?» Bu dəfə verilənlər bazasında hazır fakt yoxdur. Əvvəlcə işçinin tarifini, ayın iş günü normasını, faktiki işlədiyi günləri, xəstəlik və məzuniyyətləri toplamaq, sonra müəyyən qaydalarla yeni rəqəm çıxarmaq lazımdır. Bu işə hesablamaq deyəcəyik, yəni mövcud məlumatdan qayda ilə yeni nəticə törətmək.
Fərq ilk baxışda xırda görünür, amma bütün arxitekturanı dəyişir. Saymaqda sualın cavabı hadisələrin özündədir. Hesablamaqda cavab hadisələrin, normaların və qaydaların kəsişməsindən yaranır. Üstəlik giriş məlumatı sonradan dəyişə bilər: gec gələn xəstəlik vərəqəsi, geriyə düşən tarif artımı, düzəldilmiş iş günü. Hesablama uçotu bu dəyişiklikləri nəzərə almağa hazır olmalıdır.
Saymaq: baş vermiş faktın oxunması
Yığım registrində hər hərəkət konkret sənədin konkret anına bağlıdır. «Anbara 10 ədəd mal gəldi» cümləsində heç bir şərh yoxdur: sənəd keçirilir, registrə mədaxil hərəkəti yazılır, hesabat onu oxuyur. Əgər sənəddə 10 əvəzinə 8 yazılıbsa, fərq anbardakı real sayımla tutuşdurulanda üzə çıxacaq.
Burada dəqiq olmaq lazımdır: yığım registrində də müəyyən hesablama gedir, çünki qalıq hərəkətlərin cəmidir. Lakin bu sadə toplamadır və onun qaydası hər resurs üçün eynidir. Hərəkətin mənası zamanla dəyişmir, bir hərəkət digərini ləğv etmir, biri digərindən faiz götürmür. Bu mövzuda ətraflı bilgi üçün registr və qeydiyyatçı prinsipi haqqındakı yazıya, qalıq və dövriyyə növləri üçün isə qalıq və dövriyyə registrlərinin müqayisəsinə baxa bilərsiniz.
Hesablamaq: qaydadan yeni rəqəm çıxarmaq
İndi ən sadə əməkhaqqı nümunəsinə baxaq. Bütün rəqəmlər nümunə üçündür. İşçinin aylıq tarifi 900 AZN, nümunə ayda iş qrafiki üzrə 22 iş günü var, işçi 19 gün işləyib, qalan 3 gün xəstə olub. Yekun rəqəm heç bir sənəddə hazır yazılmayıb, onu çıxarmaq lazımdır:
- Tarif, norma və faktiki günlər toplanır: 900 AZN, 22 gün, 19 gün.
- İşlənmiş günlər üçün məbləğ hesablanır: 900 ÷ 22 × 19 = 777,27 AZN.
- Xəstəlik üçün ayrıca hesablama aparılır, nümunədə sabit 200 AZN.
- Mükafat maaşın üzərindən hesablanır, nümunə dərəcə 20%: 777,27 × 0,20 = 155,45 AZN.
- Yekun toplanır: 777,27 + 200,00 + 155,45 = 1132,72 AZN.
Diqqət edin: dördüncü addım ikincinin nəticəsindən asılıdır, ikinci addım isə üçüncünün hansı günləri tutmasından təsirlənir. Yəni bu rəqəmlər bir-biri ilə əlaqəlidir. Xəstəlik günləri 5-ə çatsa, maaş azalacaq, onunla birlikdə mükafatın bazası da dəyişəcək.
| Sual | Saymaq | Hesablamaq |
|---|---|---|
| Rəqəm haradan gəlir? | Sənəddəki faktdan | Fakt, norma və qaydanın birləşməsindən |
| Tarixin rolu | Bir an: hərəkətin tarixi | Dövr: hesablamanın aid olduğu interval |
| Yazılışlar arası əlaqə | Yalnız cəmlənirlər | Biri digərini əvəz edə və ya ondan asılı ola bilər |
| Sonrakı dəyişiklik | Yeni və ya düzəliş hərəkəti | Asılı hesablamaların təkrar yoxlanması |
| Səhvin görünməsi | Sayımla tez üzə çıxır | İnandırıcı rəqəmin arxasında gizlənir |
Hesablama registri nədir: dəqiq tərif
Hesablama registri (Регистр расчета) 1C platformasında dövrə bağlı hesablamaların nəticələrini saxlayan və onların arasındakı zaman və asılılıq əlaqələrini idarə etməyə imkan verən obyektdir. Tərifdə iki söz vacibdir: saxlayan və imkan verən.
Əvvəla, registr nəticəni həqiqətən saxlayır. Bəzən deyilir ki, hesablanan rəqəm heç yerdə yazılı deyil, hər dəfə yenidən yaranır. Bu dəqiq deyil. Düstur icra olunandan sonra məbləğ registrin resursuna yazılır və hesabat onu oxuyur. Məsələ odur ki, yazılmış rəqəmin doğruluğu giriş məlumatlarından asılıdır, buna görə giriş dəyişəndə onu yenidən hesablamaq lazım gələ bilər.
İkincisi, registr sizin əvəzinizə düstur icra etmir. Platforma hansı günlərin qaldığını, baza məbləğinin nə olduğunu, qrafik üzrə neçə gün düşdüyünü verir. «Tarif ÷ norma × gün» düsturunu isə proqramçı kodda yazır. Qaydaların bir hissəsi, yəni hansı hesablama növünün hansını əvəz etdiyi və hansından asılı olduğu, registrə bağlanan План видов расчета obyektində təsvir olunur.
Tarif dəyişən kimi məbləğ öz-özünə dəyişmir. 1C yazılmış hesablamanı avtomatik yenidən hesablamır. Platforma yalnız dəyişikliyi izləmək üçün vasitə verir (Перерасчет), təkrar hesablamanı isə sənəd və ya kod icra edir.
Hesablama registrini 1C-nin digər registrlərindən ayıran daha bir xüsusiyyət budur ki, onun yazılışları yalnız sənəd vasitəsilə yaranır. Qeydiyyatçı sənəd ləğv olunduqda onun bütün hesablamaları da ləğv olunur. Beləliklə, hər məbləğin arxasında mütləq konkret sənəd dayanır və «bu rəqəm haradan gəldi?» sualına həmişə cavab tapmaq mümkündür.
Registrin bir sətri necə görünür
Nümunə işçi üçün maaş yazılışı aşağıdakı formada olur. Registr Hesablamalar adlanır, ölçüsü Emekdas, resursu Mebleg, hesablama növləri planı isə HesablamaNovleri. Sənədin keçirilməsində hərəkət belə yazılır:
Движения.Hesablamalar.Записывать = Истина;
Движение = Движения.Hesablamalar.Добавить();
Движение.ПериодРегистрации = НачалоМесяца(Дата);
Движение.ВидРасчета = ПланыВидовРасчета.HesablamaNovleri.Maas;
Движение.ПериодДействияНачало = НачалоМесяца(Дата);
Движение.ПериодДействияКонец = КонецМесяца(Дата);
Движение.Emekdas = Emekdas;
Движение.Mebleg = Окр(Tarif / NormaGun * FaktiGun, 2);
Yığım registrinin hərəkəti ilə müqayisə etsəniz, ən görünən fərq budur: bir tarix əvəzinə bir neçə dövr və ВидРасчета sahəsi var. Sətir artıq sadəcə «nə qədər» demir, həm də «hansı növ hesablama» və «hansı dövr üçün» deyir.
Hesablama uçotunu quran beş anlayış
Hesablama registri ilə işləmək əslində beş anlayışı birlikdə tətbiq etmək deməkdir. Hər birinin məqsədini qısa bilmək növbəti addımları xeyli asanlaşdırır.
- Qeydiyyat dövrü (
ПериодРегистрации): hesablama hansı uçot dövründə, məsələn hansı ayda rəsmiləşdirilib. - Fəaliyyət dövrü (
ПериодДействияНачало,ПериодДействияКонец): hesablama təqvimdə hansı tarixləri əhatə edir. - Yerdəyişmə (
Вытеснение): prioritetli hesablama eyni tarixlərdə digərini sıxışdırır, məsələn xəstəlik günləri maaşdan çıxır. - Baza asılılığı: hesablama başqa hesablamanın nəticəsinə əsaslanır, məsələn mükafat maaşdan faizlə hesablanır.
- Yenidən hesablama (
Перерасчет): köhnə məlumat dəyişəndə hansı nəticələrin təkrar hesablanmalı olduğu qeyd olunur.
Nümunə ssenari: gec gələn xəstəlik vərəqəsi
Təsəvvür edin ki, ayın sonunda yuxarıdakı hesablama tamamlanıb, işçiyə 1132,72 AZN hesablanıb. Sonra məlum olur ki, işçinin daha 2 xəstəlik günü var, yəni faktiki iş günü 19 deyil, 17-dir. Əgər bu, anbar əməliyyatı olsaydı, bir düzəliş hərəkəti yazmaq kifayət edərdi. Burada isə zəncir hərəkətə gəlir:
- Maaş yenidən hesablanmalıdır: 900 ÷ 22 × 17 = 695,45 AZN.
- Mükafatın bazası azalır: 695,45 × 0,20 = 139,09 AZN.
- Xəstəlik hesablaması artmalıdır: nümunədə 3 gün üçün 200 AZN ödənildiyini nəzərə alsaq, 5 gün üçün 200 ÷ 3 × 5 = 333,33 AZN alınır.
- Yeni yekun: 695,45 + 333,33 + 139,09 = 1167,87 AZN.
Nəticənin artması da maraqlıdır, çünki nümunədə xəstəlik günü iş gününün tarifindən baha qiymətləndirilib. Əsas odur ki, bir faktın dəyişməsi üç ayrı hesablamaya təsir etdi. Hesablama uçotu məhz bu cür əlaqələri idarə etmək üçündür.
Hesablamanı kodlaşdırmazdan əvvəl bir işçi üçün nümunəni kağız üzərində bitirin. Hər rəqəmin haradan gəldiyini izah edə bilirsinizsə, registrin strukturu da aydın olacaq.
Yeni başlayanların tipik səhvləri
İlk ay işləyirmiş kimi görünür, amma yerdəyişmə və baza asılılığı olmadığı üçün xəstəlik günləri ikiqat ödənə, mükafat isə köhnə rəqəmdən hesablana bilər.
İkinci tipik səhv registrdən «ağıllı kalkulyator» gözləməkdir. Registr düsturu icra etmir, kod yazılmayıbsa resursda heç nə olmayacaq. Üçüncü səhv tarixləri qarışdırmaqdır: sənədin tarixini, qeydiyyat dövrünü və fəaliyyət dövrünü eyni sayan proqramçı noyabr üçün dekabrda yazılmış sənədin hansı aya düşdüyünü izah edə bilmir. Dördüncü səhv hesablama növlərini sadə siyahı kimi görməkdir. Əslində plan registrin qaydalar mənbəyidir: orada yazılmayan əlaqəni registr bilə bilməz.
Beşinci səhv isə hesabatın gözəl görünməsinə aldanmaqdır. Hesablama registri ilə qurulan hesabat yanlış qayda ilə də səliqəli cədvəl verir. Hesablamanın məntiqini hesabata keçməzdən əvvəl yoxlamaq lazımdır. Hesabat qurmaq barədə isə SKD hesabatlarından hesablama registrlərinə keçid yazısında daha çox oxuya bilərsiniz.
Hesablama registri nə vaxt lazımdır, nə vaxt lazım deyil
Hər məbləğ hesablanırsa, deməli hesablama registri lazımdır, demək düzgün deyil. Satışda qiyməti miqdara vurmaq da hesablamadır, amma onun üçün hesablama registri açmağa ehtiyac yoxdur, çünki nəticə bir sənədin bir sətrinə aiddir və başqa heç bir hesablama ilə zaman üstündə toqquşmur. Ona görə seçim edərkən düsturun mürəkkəbliyinə yox, nəticələr arasındakı əlaqələrə baxmaq lazımdır.
Aşağıdakı suallardan ən azı birinin cavabı «bəli» olarsa, hesablama registrini ciddi nəzərdən keçirməyə dəyər. Hesablama təqvimdə müəyyən intervala aiddirmi? Eyni interval üçün bir hesablama digərini əvəz etməlidirmi? Bir hesablama başqa hesablamanın nəticəsindən götürülürmü? Keçmiş dövr dəyişəndə asılı nəticələri tapmaq lazım olurmu? Hamısının cavabı «xeyr»dirsə, məlumat və ya yığım registri daha sadə və daha ucuz həll olacaq.
| Məsələ | Uyğun obyekt | Əsas səbəb |
|---|---|---|
| Anbar qalığı | Yığım registri | Hərəkətlərin sadə cəmi |
| Malın qiyməti tarix üzrə | Məlumat registri | Tarixə görə qüvvədə olan dəyər |
| Satış məbləği | Sənəd və dövriyyə registri | Dövrlərarası əlaqə yoxdur |
| Maaş, xəstəlik, mükafat | Hesablama registri | Dövr, yerdəyişmə və baza lazımdır |
| İşçiyə olan borc | Yığım registri | Artım, azalma və qalıq |
Cədvəlin son iki sətri birlikdə oxunmalıdır. Eyni iş sahəsində hər iki registr yan-yana işləyir: hesablama registri nə qədər hesablandığını göstərir, yığım registri isə həmin məbləğdən nə qədərinin hələ ödənmədiyini. Birini digərinin yerinə qoymaq ya mexanizmləri itirməyə, ya da lüzumsuz mürəkkəbliyə gətirib çıxarır.
Yekun: fakt yazılır, nəticə törədilir
Yığım registri hadisələrin yaddaşıdır, hesablama registri isə dövrə bağlı hesablama nəticələrinin və onların əlaqələrinin yaddaşıdır. Birincidə sual «nə baş verib?», ikincidə «bu dövr üçün qaydaya görə nə çıxır?» sualıdır. İkinci halda rəqəm yenə də bazaya yazılır, amma onun doğruluğu qaydalardan və giriş məlumatından asılı qalır.
Bu fərqi mənimsədikdən sonra registrin xassələri, üç dövr və hesablama növləri artıq təsadüfi ayarlar kimi görünməyəcək. Hər biri yuxarıdakı suallardan birinə cavab verir: hesablama hansı dövrə aiddir, hansı günləri tutur, kimi əvəz edir, nədən asılıdır və dəyişiklik olanda nə yenidən hesablanmalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Hesablama registri yalnız əməkhaqqı üçündür?
Xeyr. Əməkhaqqı ən geniş yayılmış nümunədir, amma dövrə bağlı və qaydalarla hesablanan istənilən məsələ, məsələn amortizasiya və ya dövri icarə xərci də bu registrlə qurula bilər. Seçim üçün əsas meyar hesablamaların fəaliyyət dövrünə, bir-birini əvəz etməsinə və ya bazadan asılılığa ehtiyac duymasıdır.
Hesablama registri nəticəni özü hesablayır?
Xeyr. Platforma dövrləri, yerdəyişmədən sonrakı faktiki dövrü, baza məbləğini və qrafik məlumatını hazır verir, amma məbləği hesablayan düsturu proqramçı kodda yazır. Hesablanmış məbləğ registrin resursuna yazılır və orada saxlanılır.
Yığım registri ilə hesablama registri eyni anda işlədilə bilər?
Bəli və adətən belə də edilir. Hesablama registri nə qədər hesablandığını saxlayır, işçiyə olan borcun qalığını isə yığım registri aparır. Ödəniş sənədi borcu azaldır, hesablamanın özünə toxunmur.
Hesablama registrində səhv niyə gec tapılır?
Çünki yanlış qurulmuş qayda da səliqəli və inandırıcı rəqəm verir, proqram heç bir xəta göstərmir. Yoxlamaq üçün bir neçə işçinin nəticəsini əl ilə hesablayıb registrdəki rəqəmlə tutuşdurmaq lazımdır.
1C hesablama registrləri üzrə peşəkar dəstək lazımdır?
KodYaz komandası 1C proqramlaşdırması, əməkhaqqı və uçot həlləri, kodun auditi və təlimlər üzrə sizə kömək edə bilər. Bizimlə əlaqə saxlayın və ya kurs proqramı ilə tanış olun.
KodYaz · 1C proqramlaşdırma kursu · Modul 6 · Hesablama registrləri





