1C Ekosisteminin Şifrəsi və Yalan Çıxan Təsəvvürlər
Niyə Dünya Bu "Ağıllı Mühərrik"lə İdarə Olunur?
1. Giriş: Sıravi Proqram Yoxsa Biznesin Canlı Orqanizmi?
Kiçik bir məhəllə dükanından nəhəng sənaye zavoduna qədər böyüyən müəssisələr idarəetmədə xaosdan necə qaçır? Hər gün baş verən yüzlərlə satışı, anbar hərəkətini və maliyyə əməliyyatını qarışıqlıq yaratmadan necə nəzarətdə saxlamaq olar?
Biznes aləmində tez-tez belə bir yanlış təsəvvürlə rastlaşırıq: “1C sadəcə mühasiblərin istifadə etdiyi adi bir uçot proqramıdır”. Lakin bu düşüncə müasir biznes arxitekturasının miqyasını görməyə mane olan ən böyük miflərdən biridir.
1C sadəcə passiv proqram deyil. O, biznesin əməliyyatlarını qeydiyyata almaqla yanaşı, seçilmiş konfiqurasiyadan və qurulmuş biznes qaydalarından asılı olaraq məlumatları əlaqələndirən, hesablamalar aparan, hesabatlar yaradan və idarəetmə proseslərini avtomatlaşdıran texnoloji ekosistemdir.
“1C” brendinin adı rus dilindəki “одна секунда” — “bir saniyə” ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Bu ad məlumatı operativ şəkildə tapmaq ideyasını ifadə edir. 1991-ci ildə Boris Nuraliyev tərəfindən əsası qoyulan şirkət sonrakı illərdə biznes proqram təminatı sahəsində tanınan ekosistemlərdən birinə çevrilib.
Bu gün Azərbaycanda və digər regional bazarlarda müxtəlif ölçülü müəssisələr satış, anbar, mühasibatlıq, istehsalat və idarəetmə proseslərinin avtomatlaşdırılması üçün 1C həllərindən istifadə edirlər.
1C-ni anlamaq üçün onu yalnız istifadəçinin gördüyü pəncərələr və düymələr səviyyəsində deyil, həmin interfeysin arxasında işləyən məlumat modeli, biznes qaydaları və qarşılıqlı əlaqələr sistemi kimi nəzərdən keçirmək lazımdır.
2. 1C Əslində Nədir? Excel Cədvəllərindən Zəncirvari Məntiqə Keçid
Müəssisələr fəaliyyətlərinin ilkin mərhələlərində adi Excel cədvəllərindən istifadə edə bilərlər. Bu yanaşma sadə hesablamalar, kiçik məlumat siyahıları və ilkin hesabatlar üçün faydalıdır. Lakin biznes böyüdükcə məlumatların müxtəlif fayllarda saxlanılması, eyni məlumatın bir neçə dəfə daxil edilməsi və şöbələr arasında məlumat mübadiləsinin əl ilə aparılması problemlər yarada bilər.
1C-nin əsas üstünlüklərindən biri müxtəlif əməliyyatları vahid informasiya bazasında əlaqələndirmək imkanından ibarətdir. Müvafiq konfiqurasiya və düzgün qurulmuş hüquqlar çərçivəsində satış, anbar, maliyyə və digər bölmələr eyni məlumat mühitində işləyə bilirlər.
Əlaqəsi zəif olan fayllar
Məlumatlar fərqli fayllarda saxlanılır. Sinxronlaşdırma və yoxlama üçün əlavə əməliyyatlar tələb oluna bilər.
Vahid informasiya mühiti
Əməliyyatlar qurulmuş qaydalar əsasında əlaqələndirilə, məlumatlar isə hesabatlarda istifadə oluna bilər.
Məsələn, satış sənədi sistemdə təsdiqlənərək keçirildikdə (rusdilli interfeysdə “проведение”) konfiqurasiyanın məntiqindən asılı olaraq bir neçə əlaqəli proses işə düşə bilər. Bu, sənədin sadəcə ekranda saxlanılmasından fərqli olaraq, onun sistemin uçot mexanizmlərinə təsir etməsi deməkdir.
Mal qalığı
Sənədin parametrlərindən və konfiqurasiya qaydalarından asılı olaraq anbardakı mal qalığına təsir edən hərəkətlər yaradıla bilər.
Borc və hesablaşmalar
Müştəri ilə hesablaşmaların vəziyyəti yenilənə, debitor borcu üzrə məlumatlar formalaşa bilər.
Mühasibat yazılışları
Mühasibat uçotu nəzərdə tutulan konfiqurasiyalarda müvafiq hesablar üzrə yazılışlar yaradıla bilər.
Hesabatlar
Hesabatlar və analitik göstəricilər dəyişmiş uçot məlumatları əsasında yenidən hesablana bilər.
Sənədin keçirilməsi bütün hallarda eyni nəticələri yaratmır. Hansı registrlərin dəyişməsi, hansı yazılışların yaranması və hansı yoxlamaların aparılması konkret konfiqurasiyanın alqoritmləri ilə müəyyən olunur.
Bu mexanizm yeni başlayanlar üçün ilk baxışda qeyri-adi görünə bilər. Çünki sıravi istifadəçi proqramı məlumatların xanalara yazıldığı rəqəmsal dəftər kimi təsəvvür edə bilər. Halbuki düzgün qurulmuş 1C həlli məlumatları qeydə almaqla yanaşı, biznes qaydalarını tətbiq edən və əməliyyatların nəticələrini əlaqələndirən sistemdir.
3. Böyük Ayrılıq: Mühərrik (Platforma) və Oyun Diski (Konfiqurasiya)
1C ekosistemini peşəkar səviyyədə anlamaq üçün onun iki təməl anlayışını fərqləndirmək lazımdır: texnoloji platforma və konfiqurasiya. Bu anlayışlar bir-biri ilə sıx bağlı olsa da, eyni məna daşımır.
3.1. Texnoloji platforma nədir?
Texnoloji platforma 1C tətbiqlərinin işləməsi üçün ümumi texniki mühiti təmin edir. Buraya obyekt modelinin dəstəklənməsi, istifadəçi interfeysi, daxili proqramlaşdırma dili, sorğularla işləmə mexanizmləri, istifadəçi hüquqları və müxtəlif işləmə rejimləri kimi imkanlar daxildir.
Platformanın konkret texniki imkanları onun versiyasından və istifadə edilən arxitekturadan asılıdır. Platforma biznes üçün ümumi texnoloji təməl yaradır, lakin müəssisənin konkret iş qaydaları tətbiqi həllin daxilində müəyyən olunur.
3.2. Konfiqurasiya nədir?
Konfiqurasiya müəssisənin fəaliyyətini avtomatlaşdırmaq üçün platforma üzərində qurulan tətbiqi həllin strukturunu və məntiqini müəyyən edir. Buraya kataloqlar, sənədlər, hesabatlar, registrlər, rollar, formalar və proqramlaşdırılmış biznes qaydaları daxil ola bilər.
Məsələn, “1C:Mühasibatlıq” mühasibat uçotu proseslərinə, “1C:Ticarətin idarə olunması” isə ticarət əməliyyatlarına yönəlmiş tətbiqi həllərdir. Onların dəqiq imkanları konkret məhsulun buraxılışından və versiyasından asılıdır.
Oyun konsolu və oyun
Platformanı oyun konsoluna bənzətmək olar. Konsol oyunların işləməsi üçün texniki mühit yaradır, konkret oyun isə həmin mühitdə hansı fəaliyyətlərin baş verəcəyini müəyyən edir.
Redaktor və sənəd
Mətn redaktoru sənədlərlə işləmək üçün vasitədir. Sənədin məzmunu isə redaktorun özündən fərqlənir. Eyni qaydada platforma ilə onun üzərində qurulmuş tətbiqi həlli ayırmaq lazımdır.
Bu memarlıq proqramçılar üçün mühüm üstünlük yaradır. Developer verilənlər bazası ilə işləmə, istifadəçi interfeysi, hüquqların idarə edilməsi və digər ümumi mexanizmlərin hamısını sıfırdan hazırlamaq əvəzinə, platformanın imkanlarından istifadə edərək konkret biznes probleminin həllinə fokuslana bilər.
1C proqramçısının işi yalnız kod yazmaq deyil. O, platformanın təqdim etdiyi mexanizmləri başa düşməli, məlumat modelini düzgün qurmalı və biznes tələblərini tətbiqi həllin məntiqinə çevirməlidir.
4. Təkamül Xəritəsi: 7.7-dən Müasir 8.3 Nəslinə
1C platforması illər ərzində proqram təminatı arxitekturasının, istifadəçi interfeyslərinin və şəbəkə texnologiyalarının inkişafına uyğun olaraq dəyişib. Müxtəlif nəsillərin xüsusiyyətlərini anlamaq həm köhnə sistemlərə texniki dəstək göstərmək, həm də müasir həlləri layihələndirmək üçün faydalıdır.
Klassik platforma nəsli. Uzun müddət geniş istifadə edilmiş və bəzi müəssisələrdə miras sistem kimi qalan platforma nəslidir. Mövcud sistemlərdə onunla qarşılaşmaq mümkündür.
Yeni platforma arxitekturası. Obyekt modelinin və tətbiqlərin qurulması yanaşmalarının inkişafı ilə yeni nəsil həllər üçün texnoloji əsas formalaşdı.
İdarə olunan formalar və müştəri texnologiyaları. İdarə olunan interfeys yanaşması və nazik müştəri kimi işləmə variantları platformanın inkişafında mühüm mərhələ oldu.
Müasir platforma ailəsi. Server imkanları, interfeys texnologiyaları, inteqrasiya və digər platforma funksiyaları sonrakı buraxılışlarda inkişaf etdirilib.
Yuxarıdakı zaman xətti ümumi istiqaməti göstərir, tam buraxılış tarixçəsi deyil. Konkret platforma versiyalarının tarixlərini, dəstək statusunu və funksional fərqlərini rəsmi buraxılış qeydləri əsasında ayrıca yoxlamaq lazımdır.
Praktik iş zamanı yalnız platformanın əsas versiyasını bilmək kifayət etmir. Məsələn, 8.3 ailəsinə aid iki fərqli buraxılış müəyyən funksiyalara, uyğunluğa və texniki davranışa görə fərqlənə bilər. Buna görə layihədə istifadə edilən dəqiq platforma versiyasını və konfiqurasiyanın buraxılışını qeyd etmək vacibdir.
5. Hansı Lisenziya Kimin Üçündür? Doğru Qərarın Strategiyası
1C həllinin seçilməsi zamanı müəssisənin istifadəçi sayı, gözlənilən əməliyyat yükü, fərdiləşdirmə ehtiyacı və server arxitekturası nəzərə alınmalıdır. Lisenziyanın düzgün seçilməsi həm xərclərə, həm də sistemin gələcəkdə genişləndirilməsinə təsir edir.
Aşağıdakı cədvəl lisenziya növləri barədə ilkin istiqamət verir. Bu, bütün məhsullar və buraxılışlar üçün universal texniki müqayisə deyil: faktiki məhdudiyyətlər və istifadə hüquqları konkret məhsulun lisenziya şərtlərinə əsasən yoxlanmalıdır.
| Lisenziya növü | Əsas istifadə ssenarisi | Nəzərə alınmalı məqam |
|---|---|---|
| Baza (Базовая) | Sadə tələbləri olan kiçik müəssisələr və fərdi istifadə | İstifadəçi sayı, konfiqurasiyanın dəyişdirilməsi və digər məhdudiyyətlər məhsul üzrə yoxlanmalıdır. |
| PROF | Fərdiləşdirmə və çoxistifadəçili iş tələb edən müəssisələr | İstifadəçi lisenziyaları və server rejimi üçün əlavə lisenziyalar tələb oluna bilər. |
| CORP | Mürəkkəb infrastruktur və korporativ tələbləri olan təşkilatlar | Yüksək əlçatanlıq və klaster kimi imkanların konkret lisenziya və arxitektura üzrə uyğunluğu yoxlanmalıdır. |
| Tədris versiyası | Öyrənmə, proqramlaşdırma məşqləri və təcrübə | Funksional və istifadə məhdudiyyətləri mövcud ola bilər; kommersiya istifadəsi üçün uyğunluq ayrıca yoxlanmalıdır. |
5.1. Seçim zamanı hansı amillər vacibdir?
İstifadəçi sayı
Sistemdə eyni zamanda neçə nəfərin işləyəcəyi və gələcəkdə istifadəçi sayının necə dəyişəcəyi müəyyənləşdirilməlidir.
Fərdiləşdirmə
Standart funksiyalar kifayət edəcək, yoxsa obyektlər, formalar, hesabatlar və proqram kodu dəyişdirilməlidir?
İş yükü
Gündəlik sənəd sayı, məlumatların həcmi və paralel əməliyyatlar sistemin arxitekturasına təsir edir.
İnfrastruktur
Fayl rejimi, müştəri-server arxitekturası, ehtiyat nüsxələmə və davamlılıq tələbləri əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir.
Ən bahalı lisenziya hər müəssisə üçün avtomatik olaraq ən düzgün seçim deyil. Eyni zamanda, yalnız ilkin qiymətə əsaslanmaq da düzgün yanaşma sayılmır. Əsas məqsəd biznesin real ehtiyaclarını, texniki tələblərini və gələcək inkişaf planını uyğunlaşdırmaqdır.
6. Yekun: Düşünməyə Vadar Edən Sual
1C ekosistemi ekrandakı pəncərələrdən, düymələrdən və hesabatlardan daha geniş anlayışdır. Onun fəlsəfəsini başa düşmək istifadəçi səviyyəsində əməliyyat aparmaqdan sistemin arxasındakı məlumat modelini, biznes qaydalarını və proseslərarası əlaqələri anlamağa keçid deməkdir.
Texnoloji platforma ilə tətbiqi həll arasındakı fərqi dərk edən proqramçı sistemi yalnız hazır funksiyalar toplusu kimi görmür. O, müəssisənin ehtiyaclarını təhlil edir, düzgün obyektləri seçir, məlumatların hərəkətini layihələndirir və biznes proseslərinin etibarlı şəkildə avtomatlaşdırılmasına çalışır.
Məqalədən yadda saxlanılmalı 5 fikir
- 1C yalnız məlumatların saxlandığı elektron dəftər deyil; uyğun qurulduqda biznes proseslərini əlaqələndirən sistemdir.
- Platforma tətbiqlərin işləməsi üçün texnoloji mühit, konfiqurasiya isə konkret biznes funksiyalarının quruluşudur.
- Sənədin keçirilməsi uçot nəticələri yarada bilər; konkret nəticələr konfiqurasiyanın məntiqindən asılıdır.
- Platformanın versiyası və konfiqurasiyanın buraxılışı texniki uyğunluq baxımından əhəmiyyətlidir.
- Lisenziya seçimi istifadəçi sayı, fərdiləşdirmə, iş yükü və infrastruktur tələbləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
Əsas sual budur:
Şirkətlərin gələcək rəqabət üstünlüyünü yalnız keçmiş əməliyyatları qeydə almaq müəyyən edir, yoxsa həmin əməliyyatların arxasındakı zəncirvari məntiqi vahid, düzgün layihələndirilmiş informasiya sistemi üzərində qurmaq?
